martedì 7 luglio 2026

Livio: La spiegazione di un’eclissi di luna [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Analizza le reazioni dei vari protagonisti dell’episodio: il tribuno, i Romani, i Macedoni.

 

Cosa rivela questo brano sulle credenze astronomiche degli antichi?

 

Sai proporre qualche parallelo tratto dalle opere antiche o dalla letteratura italiana?

 

Castris permunitis

C. Sulpicius Gallus, tribunus militum secundae legionis,

qui praetor superiore anno fuerat,

consulis permissu ad contionem militibus vocatis

(che subordinata nominale riconosci? Attenzione al tempo)

pronuntiavit,

(attenzione al significato: è un falso amico)

nocte proxima,

ne quis id pro portento acciperet,

(che pronome è quis? Perché si presenta in questa forma? Osserva cosa lo precede)

ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse.

(da quale principale dipende? Attenzione al tempo)

 

Id

quia naturali ordine

statis temporibus

fiat,

et sciri ante

et praedici posse.

(posse dipende da un verbo di dire sottinteso; attenzione alla diatesi degli infiniti che posse regge)

 

Itaque

quem ad modum,

quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint,

nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam

(da quale prop. dipende?)

non mirarentur,

ita ne obscurari quidem,

(attenzione alla disposizione dell’avverbio negativo)

cum condatur umbra terrae,

(attenzione al caso di umbra)

trahere in prodigium debere.

(anche debere dipende da un verbo di dire sottinteso)

(considera obscurari e trahere come infiniti sostantivati: con quale diversa funzione?)

 

Nocte,

quam pridie nonas Septembres insecuta est dies,

edita hora

luna cum defecisset,

Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri;

(anche qui la principale con un verbo di dire è sottintesa)

 

Macedonas ut triste prodigium,

occasum regni perniciemque gentis portendens,

(che modo è? Con cosa concorda?)

movit

(qual è il sogg. sottinteso? Ricavalo dal contesto)

nec aliter vates.

 

Clamor ululatusque in castris Macedonum fuit,

donec luna in suam lucem emersit.

 

Livio: La spiegazione di un’eclissi di luna [D] (struttura)

 

Castris permunitis

C. Sulpicius Gallus, tribunus militum secundae legionis,

qui praetor superiore anno fuerat,

consulis permissu ad contionem militibus vocatis

pronuntiavit,

nocte proxima,

ne quis id pro portento acciperet,

ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse.

 

Id

quia naturali ordine

statis temporibus

fiat,

et sciri ante

et praedici posse.

 

Itaque

quem ad modum,

quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint,

nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam

non mirarentur,

ita ne obscurari quidem,

cum condatur umbra terrae,

trahere in prodigium debere.

 

Nocte,

quam pridie nonas Septembres insecuta est dies,

edita hora

luna cum defecisset,

Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri;

 

Macedonas ut triste prodigium,

occasum regni perniciemque gentis portendens,

movit

nec aliter vates.

 

Clamor ululatusque in castris Macedonum fuit,

donec luna in suam lucem emersit.

 

Livio: La spiegazione di un’eclissi di luna [D]

 

Castris permunitis C. Sulpicius Gallus, tribunus militum secundae legionis, qui praetor superiore anno fuerat, consulis permissu ad contionem militibus vocatis pronuntiavit, nocte proxima, ne quis id pro portento acciperet, ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse. Id quia naturali ordine statis temporibus fiat, et sciri ante et praedici posse. Itaque quem ad modum, quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint, nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam non mirarentur, ita ne obscurari quidem, cum condatur umbra terrae, trahere in prodigium debere. Nocte, quam pridie nonas Septembres insecuta est dies, edita hora luna cum defecisset, Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri; Macedonas ut triste prodigium, occasum regni perniciemque gentis portendens, movit nec aliter vates. Clamor ululatusque in castris Macedonum fuit, donec luna in suam lucem emersit.

 

Cicerone: Un figlio difende il padre [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Questo brano è tratto da un’opera filosofica; a quale genere però appartiene? Perché Cicerone lo sceglie?

 

Analizza la tecnica narrativa di questo passo.

 

L’episodio va storicamente collocato nel IV a.C. Che significato assume per l’A.?

 

Quali valori vengono qui esaltati? Che spazio hanno nella mentalità romana?

 

L. Manlio,

cum dictator fuisset,

(attenzione alla consecutio)

M. Pomponius tribunus plebis diem dixit,

(cerca il significato dell’espressione diem dicere alicui in ambito giudiziario)

quod is paucos sibi dies

ad dictaturam gerendam

(che modo è? A quale subordinata corrisponde?)

addidisset;

 

criminabatur etiam,

quod Titum filium,

(che tipo di completiva riconosci? Quale verbo la regge?)

qui postea est Torquatus appellatus,

(che pronome è? A chi si riferisce?)

(attenzione alla diatesi: qual è il sogg.? Che valore ha l’altro nominativo?)

ab hominibus relegasset

et

ruri habitare

iussisset.

(dov’è la congiunzione subordinante? Qual è il sogg.? Attenzione alla consecutio)

 

Quod cum audivisset adulescens filius,

(che pronome riconosci? Qui però che funzione ha?)

negotium exhiberi patri,

(cerca il significato di negotium in ambito giudiziario)

accurrisse Romam

et cum prima luce Pomponii domum venisse

(attenzione ai tempi)

dicitur.

(osserva la diatesi: che tipo di costruzione riconosci?)

(qual è il sogg.? Lo puoi ricavare da questo stesso periodo)

 

Cui cum id esset nuntiatum,

(che pronome riconosci? Qui però che funzione ha?)

(attenzione alla consecutio)

quod

illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem

(che ausiliare è sottinteso per completare il predicato? Attenzione al tempo)

arbitraretur,

surrexit e lectulo

remotisque arbitris

ad se adulescentem

iussit

venire.

 

At ille,

ut ingressus est,

(che valore ha qui ut? Osserva il modo del verbo)

confestim gladium destrinxit

iuravitque

se illum statim interfecturum,

(che ausiliare è sottinteso per completare il predicato? Attenzione al tempo)

nisi ius iurandum sibi dedisset

se patrem missum esse facturum.

(controlla l’espressione aliquem missum facere)

 

Iuravit

hoc terrore coactus

Pomponius;

 

rem ad populum detulit;

 

docuit,

cur sibi

(che subordinata riconosci? Dov’è il predicato?)

causa desistere

(in che caso è causa?)

necesse esset;

 

Manlium missum fecit.

 

Tantum temporibus illis ius iurandum valebat.

 

Cicerone: Un figlio difende il padre [D] (struttura)

 

L. Manlio,

cum dictator fuisset,

M. Pomponius tribunus plebis diem dixit,

quod is paucos sibi dies

ad dictaturam gerendam

addidisset;

 

criminabatur etiam,

quod Titum filium,

qui postea est Torquatus appellatus,

ab hominibus relegasset

et

ruri habitare

iussisset.

 

Quod cum audivisset adulescens filius,

negotium exhiberi patri,

accurrisse Romam

et cum prima luce Pomponii domum venisse

dicitur.

 

Cui cum id esset nuntiatum,

quod

illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem

arbitraretur,

surrexit e lectulo

remotisque arbitris

ad se adulescentem

iussit

venire.

 

At ille,

ut ingressus est,

confestim gladium destrinxit

iuravitque

se illum statim interfecturum,

nisi ius iurandum sibi dedisset

se patrem missum esse facturum.

 

Iuravit

hoc terrore coactus

Pomponius;

 

rem ad populum detulit;

 

docuit,

cur sibi

causa desistere

necesse esset;

 

Manlium missum fecit.

 

Tantum temporibus illis ius iurandum valebat.

 

Cicerone: Un figlio difende il padre [D]

 

L. Manlio, cum dictator fuisset, M. Pomponius tribunus plebis diem dixit, quod is paucos sibi dies ad dictaturam gerendam addidisset; criminabatur etiam, quod Titum filium, qui postea est Torquatus appellatus, ab hominibus relegasset et ruri habitare iussisset. Quod cum audivisset adulescens filius, negotium exhiberi patri, accurrisse Romam et cum prima luce Pomponii domum venisse dicitur. Cui cum id esset nuntiatum, quod illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem arbitraretur, surrexit e lectulo remotisque arbitris ad se adulescentem iussit venire. At ille, ut ingressus est, confestim gladium destrinxit iuravitque se illum statim interfecturum, nisi ius iurandum sibi dedisset se patrem missum esse facturum. Iuravit hoc terrore coactus Pomponius; rem ad populum detulit; docuit, cur sibi causa desistere necesse esset; Manlium missum fecit. Tantum temporibus illis ius iurandum valebat.

 

Cesare: Comportamento ostile dei Germani [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Chi scrive queste parole? Come viene presentato il comportamento di Cesare? Quali valori ritiene imprescindibili? Perché?

 

Che giudizio viene espresso sui Germani? Da quali elementi lo ricavi?

 

Colloca storicamente questo episodio e delinea l’orizzonte ideologico entro cui si muove questo passo.

 

Dum haec in conloquio geruntur,

(che prop. è? Perché si trova in questo tempo?)

Caesari nuntiatum est

(che forma assume il predicato?)

equites Ariovisti propius tumulum accedere

et ad nostros adequitare,

lapides telaque in nostros conicere.

(che subordinata riconosci? Qual è il sogg.?)

 

Caesar loquendi finem fecit

seque ad suos recepit

suisque imperavit

ne quod omnino telum in hostes reicerent.

(che subordinata riconosci? Osserva il verbo che la regge)

(che tipo di pronome -qui usato come aggettivo- è quod? Perché compare in questa forma?)

 

Nam

etsi

(che subordinata è introdotta da questa congiunzione? Dove trovi il predicato?)

sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore

(che prop. è? Attenzione al tempo!)

videbat,

tamen

committendum

(che ausiliare devi aggiungere per completare il predicato? Quindi che forma perifrastica osservi?)

(qual è il sogg. sottinteso? Ricavalo dalle parole precedenti)

non putabat

ut,

pulsis hostibus,

(che subordinata nominale riconosci? Attenzione alla diatesi e al tempo)

dici posset

(che subordinata è? Dove trovi la congiunzione subordinante? Da quale reggente dipende?)

eos ab se per fidem in conloquio circumventos.

(che ausiliare devi aggiungere per completare il predicato? Attenzione alla diatesi e al sogg.)

 

Posteaquam in vulgus militum elatum est,

(che forma assume qui il predicato?)

qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus

(che proposizione riconosci? Osserva la presenza di un pronome -qui usato come aggettivo-)

(che modo riconosci? Ricordi la sua costruzione?)

omni Gallia Romanis interdixisset

impetumque in nostros eius equites fecissent

eaque res conloquium ut diremisset,

(osserva che le tre subordinate, coordinate fra di loro, vengono introdotte da elementi diversi: le prime due da qua, l’ultima da ut)

multo maior alacritas studiumque pugnandi maius exercitui iniectum est.

(che modo è evidenziato in azzurro? Da cosa dipende?)

 

Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit:

(attenzione: post qui è usato come preposizione? Perché?)

 

velle se

(qui di seguito trovi un esempio di discorso indiretto; puoi sottintendere un verbo di dire)

de iis rebus

quae inter eos agi coeptae

(che pronome è? A cosa si riferisce?)

(che ausiliare manca per completare il predicato coeptae? Lo trovi poco dopo)

neque perfectae essent

agere cum eo;

 

uti aut iterum conloquio diem constitueret

(uti è forma alternativa di ut: che valore ha qui? Perché qui alterna con la prop. infinitiva?)

aut,

si id minus vellet,

ex suis legatum aliquem ad se mitteret.

 

Conloquendi Caesari causa visa non est,

et eo magis

quod pridie eius diei Germani retineri non potuerant

quin tela in nostros coicerent.

(ripassa questa categoria di completive)