lunedì 29 giugno 2026

Giustino: Sconfitta dei Cartaginesi [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Che giudizio viene espresso da questo storico latino sui Cartaginesi? Sulla base di quali elementi?

 

Analizza come i Cartaginesi gestiscono la guerra; perché il loro comportamento è presentato come illogico?

 

Cum inter cetera mala etiam peste Karthaginienses laborarent,

(attenzione alla consecutio)

cruenta sacrorum religione et scelere pro remedio usi sunt;

(ristudia la costruzione del verbo)

(ripassa i significati della preposizione pro)

 

quippe homines ut victimas immolabant

et inpuberes,

quae aetas etiam hostium misericordiam provocat,

(la resa diventa più agevole se estrai aetas e la consideri apposizione di inpuberes)

aris admovebant,

(qual è il c. ogg.?)

pacem deorum sanguine eorum exposcentes,

pro quorum vita dii rogari maxime solent.

(che pronome è quorum? A quale pronome si riferisce?)

(attenzione alla diatesi di rogari)

 

Itaque

adversis tanto scelere numinibus,

cum in Sicilia diu feliciter dimicassent,

(il verbo è la forma sincopata di…)

translato in Sardiniam bello,

amissa maiore exercitus parte,

(quali subordinate nominali riconosci?)

gravi proelio victi sunt;

 

propter quod ducem suum Malchum,

(considerata la posizione, con che valore è usato questo pronome?)

(osserva il verbo principale; che valore assume questo accusativo?)

cuius auspiciis et Siciliae partem domuerant

(che pronome è? A chi si riferisce?)

et adversus Afros magnas res gesserant,

cum parte exercitus,

quae superfuerat,

exulare iusserunt.

 

Quam rem aegre ferentes,

(considerata la posizione e il fatto che dipende da un participio, con che valore è usato questo pronome?)

milites legatos Karthaginem mittunt,

qui reditum primo veniamque infelicis militiae petant,

tum denuntient,

(osserva il modo: che tipo di relative riconosci?)

(tieni conto della correlazione primo… tum)

quod precibus nequeant,

(questo pronome a quale pronome sottinteso della reggente si riferisce?)

armis se consecuturos.

(quale ausiliare è sottinteso per completare l’infinito? Attenzione al tempo)

 

Cum et preces et minae legatorum spretae essent,

(attenzione alla consecutio e alla diatesi)

interiectis diebus

conscensis navibus

armati ad urbem veniunt,

ubi deos hominesque testati,

(che valore ha questo avverbio di luogo?)

(quale ausiliare è sottinteso per completare il verbo?)

se

non expugnatum,

sed reciperatum patriam

(che modi riconosci? Osserva che sono retti da un verbo di movimento. Quindi che proposizione esprimono?)

venire,

ostensurosque civibus suis

(anche qui il predicato va completato con un ausiliare sottinteso)

non virtutem sibi priore bello,

sed fortunam defuisse.

 

Giustino: Sconfitta dei Cartaginesi [D] (struttura)

 

Cum inter cetera mala etiam peste Karthaginienses laborarent,

cruenta sacrorum religione et scelere pro remedio usi sunt;

 

quippe homines ut victimas immolabant

et inpuberes,

quae aetas etiam hostium misericordiam provocat,

aris admovebant,

pacem deorum sanguine eorum exposcentes,

pro quorum vita dii rogari maxime solent.

 

Itaque

adversis tanto scelere numinibus,

cum in Sicilia diu feliciter dimicassent,

translato in Sardiniam bello,

amissa maiore exercitus parte,

gravi proelio victi sunt;

 

propter quod ducem suum Malchum,

cuius auspiciis et Siciliae partem domuerant

et adversus Afros magnas res gesserant,

cum parte exercitus,

quae superfuerat,

exulare iusserunt.

 

Quam rem aegre ferentes,

milites legatos Karthaginem mittunt,

qui reditum primo veniamque infelicis militiae petant,

tum denuntient,

quod precibus nequeant,

armis se consecuturos.

 

Cum et preces et minae legatorum spretae essent,

interiectis diebus

conscensis navibus

armati ad urbem veniunt,

ubi deos hominesque testati,

se

non expugnatum,

sed reciperatum patriam

venire,

ostensurosque civibus suis

non virtutem sibi priore bello,

sed fortunam defuisse.

 

Giustino: Sconfitta dei Cartaginesi [D]

 

Cum inter cetera mala etiam peste Karthaginienses laborarent, cruenta sacrorum religione et scelere pro remedio usi sunt; quippe homines ut victimas immolabant et inpuberes, quae aetas etiam hostium misericordiam provocat, aris admovebant, pacem deorum sanguine eorum exposcentes, pro quorum vita dii rogari maxime solent. Itaque adversis tanto scelere numinibus, cum in Sicilia diu feliciter dimicassent, translato in Sardiniam bello, amissa maiore exercitus parte, gravi proelio victi sunt; propter quod ducem suum Malchum, cuius auspiciis et Siciliae partem domuerant et adversus Afros magnas res gesserant, cum parte exercitus, quae superfuerat, exulare iusserunt. Quam rem aegre ferentes, milites legatos Karthaginem mittunt, qui reditum primo veniamque infelicis militiae petant, tum denuntient, quod precibus nequeant, armis se consecuturos. Cum et preces et minae legatorum spretae essent, interiectis diebus conscensis navibus armati ad urbem veniunt, ubi deos hominesque testati, non se expugnatum, sed reciperatum patriam venire, ostensurosque civibus suis non virtutem sibi priore bello, sed fortunam defuisse.

 

domenica 28 giugno 2026

Livio: Un comandante esorta i suoi soldati [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Ricava dal testo le scelte tattiche dei due schieramenti avversari.

 

Delinea il profilo del console: quali valori incarna?

 

Analizza tutte le differenze culturali fra i due popoli evidenziate in questo brano: che impressione ne ricavi?

 

Nondum certa Romanis victoria erat;

(nel capitolo precedente viene narrata la prima parte della battaglia; i Romani avevano travolto i Galli, facendone strage, sulle pendici di una montagna e li avevano costretti a scendere precipitosamente nella pianura; ma i Galli cercano nuovamente di opporre resistenza)

 

alia

in campum degressis

supererat moles.

(il verbo è un composto di… quindi regge il caso…)

 

Namque multitudo Gallorum,

sensum omnem talis damni exsuperans,

(che modo è? Con chi concorda?)

velut nova rursus exoriente acie,

(che subordinata di tipo nominale riconosci? Ne trovi altre in seguito; presta sempre attenzione al tempo e alla diatesi che sono diverse)

integrum militem adversus victorem hostem ciebat;

 

stetitque

suppresso impetu

Romanus,

(è una sineddoche; quindi la devi tradurre…)

et quia iterum fessis subeunda dimicatio erat,

(che forma ha questo predicato? In questo contesto che valore assume il dativo?)

et quod consul,

dum inter primores incautus agitat,

laevo umero matari prope traiecto,

(il mataris è un giavellotto tipico dei Galli; in che caso si trova? Tieni conto della diatesi del verbo)

cesserat parumper ex acie.

 

Iamque omissa cunctando victoria erat,

(che modo è evidenziato in azzurro? In che caso si trova?)

cum consul,

(il predicato si trova molto sotto, interposto nel discorso diretto; poiché è all’indicativo, questo cum ha valore…)

vulnere alligato,

revectus ad prima signa

(che modo è? Con chi concorda?)

 

Quid stas, miles?”

(che pronome è?)

(anche qui trovi una sineddoche; lo puoi capire da verbi come propulistis)

inquit,

“Non cum Latino Sabinoque hoste res est,

quem

(che pronome è? Dov’è il predicato?)

victum armis

socium ex hoste facias;

(quem e socium, pur collegati, esprimono funzioni sintattiche diverse)

 

in beluas strinximus ferrum;

 

hauriendus aut dandus est sanguis.

 

Propulistis a castris,

supina valle praecipites egistis,

stratis corporibus hostium superstatis;

(che caso è retto dal verbo principale?)

(con chi concorda stratis?)

 

complete eadem strage campos,

(che modo è?)

qua montes replestis.

(che pronome è? A cosa si riferisce?)

(replestis è forma sincopata per…)

 

Nolite expectare,

(questa perifrasi corrisponde a…)

dum stantes vos fugiant;

(perché vos non può essere soggetto?)

(qui hai dum con il congiuntivo: cosa significa?)

 

inferenda sunt signa

et vadendum in hostem”.

(in questo secondo caso vadendum (est) si trova in forma…)

 

His adhortationibus iterum coorti

(che modo è? Con chi concorda? Attenzione a diatesi e tempo)

milites Romani pellunt loco primos manipulos Gallorum;

 

cuneis deinde in medium agmen perrumpunt.

(la formazione a cuneo era un’efficace tattica dei manipoli romani)

 

Livio: Un comandante esorta i suoi soldati [D] (struttura)

 

Nondum certa Romanis victoria erat;

 

alia

in campum degressis

supererat moles.

 

Namque multitudo Gallorum,

sensum omnem talis damni exsuperans,

velut nova rursus exoriente acie,

integrum militem adversus victorem hostem ciebat;

 

stetitque

suppresso impetu

Romanus,

et quia iterum fessis subeunda dimicatio erat,

et quod consul,

dum inter primores incautus agitat,

laevo umero matari prope traiecto,

cesserat parumper ex acie.

 

Iamque omissa cunctando victoria erat,

cum consul,

vulnere alligato,

revectus ad prima signa

 

“Quid stas, miles?”

inquit,

“Non cum Latino Sabinoque hoste res est,

quem

victum armis

socium ex hoste facias;

 

in beluas strinximus ferrum;

 

hauriendus aut dandus est sanguis.

 

Propulistis a castris,

supina valle praecipites egistis,

stratis corporibus hostium superstatis;

 

complete eadem strage campos,

qua montes replestis.

 

Nolite expectare,

dum stantes vos fugiant;

 

inferenda sunt signa

et vadendum in hostem”.

 

His adhortationibus iterum coorti

milites Romani pellunt loco primos manipulos Gallorum;

 

cuneis deinde in medium agmen perrumpunt.

 

Livio: Un comandante esorta i suoi soldati [D]

 

Nondum certa Romanis victoria erat; alia in campum degressis supererat moles. Namque multitudo Gallorum, sensum omnem talis damni exsuperans, velut nova rursus exoriente acie, integrum militem adversus victorem hostem ciebat; stetitque suppresso impetu Romanus, et quia iterum fessis subeunda dimicatio erat, et quod consul, dum inter primores incautus agitat, laevo umero matari prope traiecto, cesserat parumper ex acie. Iamque omissa cunctando victoria erat, cum consul, vulnere alligato, revectus ad prima signa “Quid stas, miles?” inquit, “Non cum Latino Sabinoque hoste res est, quem victum armis socium ex hoste facias; in beluas strinximus ferrum; hauriendus aut dandus est sanguis. Propulistis a castris, supina valle praecipites egistis, stratis corporibus hostium superstatis; complete eadem strage campos, qua montes replestis. Nolite expectare, dum stantes vos fugiant; inferenda sunt signa et vadendum in hostem”. His adhortationibus iterum coorti milites Romani pellunt loco primos manipulos Gallorum; cuneis deinde in medium agmen perrumpunt.

 

Livio: Una vittoria dei Romani [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Ricava dal testo le scelte tattiche dei due avversari. Tieni conto che il console Marcello si trovava dentro le mura di Nola.

 

Di chi fallisce il piano e perché?

 

Hannibal

depopulatus agrum Neapolitanum

(che modo è? Con chi concorda? Attenzione alla diatesi perché è un verbo deponente)

ad Nolam castra movet.

 

Quem ubi adventare consul sensit,

(quem non introduce una relativa perché è…)

(qui trovi intrecciate due proposizioni: ubi consul sensit regge quem adventare; quest’ultima è una proposizione…)

(il console citato qui è Marcello, il cui nome compare anche in seguito)

Pomponio propraetore cum eo exercitu

(che subordinata di tipo nominale riconosci?)

qui super Suessulam in castris erat

accito

ire obviam hosti

parat

(spesso questo verbo regge l’infinito semplice come un verbo servile)

(il sogg. è lo stesso di sensit)

nec moram

dimicandi

(che modo è? In che caso? Da quale sostantivo dipende?)

facere.

(da quale verbo principale dipende?)

 

C. Claudium Neronem cum robore equitum silentio noctis per aversam maxime ab hoste portam emittit

(ab hoste: dipende da quale verbo? Osserva la posizione ad inclusione)

(il sogg. continua ad essere il console Marcello)

circumvectumque occulte

(l’enclitica -que collega quali due verbi?)

(che modo è? Con chi concorda? Attenzione alla diatesi perché è un verbo deponente)

subsequi sensim agmen hostium

(è sottinteso il nome proprio in accusativo già espresso nella proposizione precedente)

iubet

et,

cum coortum proelium videret,

(in che modo si trova il verbo sottolineato? Con cosa concorda?)

ab tergo se obicere.

(da che verbo dipende?)

 

Id

errore viarum

an exiguitate temporis

Nero exsequi non potuerit,

incertum est.

(questo predicato, per il suo senso, regge una proposizione… Infatti subito sopra vedi il connettivo an)

 

Absente eo,

(che subordinata di tipo nominale riconosci?)

cum proelium commissum esset,

(attenzione alla consecutio)

superior quidem haud dubie Romanus erat;

(Romanus è una sineddoche; quindi è meglio renderlo…)

 

sed

quia equites non adfuere in tempore,

(adfuere: come trovi di solito scritta questa desinenza? Osserva il tema: che tempo è?)

ratio compositae rei turbata est.

 

Non ausus

(che modo è? Con chi concorda?)

insequi cedentes

Marcellus vincentibus suis signum receptui dedit.

(in che caso è suis? Quale parola concorda con suis?)