mercoledì 8 luglio 2026

Cicerone: I libri sono un conforto [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Si tratta di una lettera di Cicerone. Quali differenze riscontri rispetto ad altri testi più ufficiali?

 

Questo testo apre uno squarcio sull’animo dell’autore: cosa ti rivela?

 

Traccia una breve analisi del rapporto di Cicerone con la letteratura proponendo, se li conosci, collegamenti anche con altri passi di questo autore.

 

Puoi collegare questo brano con altri autori che hai letto?

 

CICERO M. VARRONI S.

(è la consueta formula di apertura di una lettera. S. è l’abbreviazione per “salutem dicit”)

 

Ex iis litteris,

(da che verbo dipende? Attenzione al numero nella traduzione!)

quas Atticus

(che pronome è? A cosa si riferisce?)

a te missas

(che modo è? Con cosa concorda? Attenzione alla diatesi)

mihi legit,

(dov’è il sogg.?)

quid ageres

et ubi esses

(che proposizioni sono? Da che verbo dipendono?)

cognovi;

 

quando autem te visuri essemus,

(che proposizione è? Da che verbo dipende? Attenzione alla consecutio)

nihil sane ex isdem litteris potui suspicari.

(che significa l’aggettivo concordato con litteris?)

 

In spem tamen venio

appropinquare tuum adventum:

(che prop. è? Qual è il sogg.?)

 

qui mihi utinam solacio sit!

(che pronome riconosci all’inizio? Qui però è usato con valore di…)

(che tipo di congiuntivo indipendente osservi? Cosa te lo segnala?)

(mihi e solacio sono nello stesso caso e il predicato è sit: che costruzione riconosci?)

 

Etsi tot tantisque rebus urgemur,

(etsi normalmente introduce una subordinata; qui però…; trovi lo stesso valore anche sotto)

(il verbo si trova nella diatesi… quindi tot tantisque rebus è in caso…)

ut nullam adlevationem quisquam non stultissimus sperare debeat;

(che subordinata rilevi; osserva il legame di ut con un sintagma della reggente)

(nella resa rifletti su dove collocare la negazione presente in nullam)

 

sed tamen aut tu potes me aut ego te

(attenzione al tempo!!!)

fortasse aliqua re iuvare;

(devi legare me e te a iuvare; riguarda la costruzione di questo verbo)

 

scito enim

(che modo è? perché si trova in questo tempo?)

me,

posteaquam in urbem venerim,

(attenzione alla consecutio)

redisse cum veteribus amicis,

(che prop. è? Qual è il sogg.?)

id est cum libris nostris,

(il sintagma evidenziato viene tradotto letteralmente con quale congiunzione italiana?)

in gratiam;

 

etsi non idcirco eorum usum dimiseram,

quod iis suscenserem,

sed quod eorum me subpudebat;

(che subordinate sono? Perché si trovano con due modi diversi?)

 

videbar enim mihi,

(ripassa la costruzione di videor; che verbo regge?)

cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem,

praeceptis illorum non satis paruisse.

 

Ignoscunt mihi,

revocant in consuetudinem pristinam

teque,

(il -que coordina quali proposizioni?)

quod in eo permanseris,

sapientiorem quam me

dicunt

fuisse.

(che subordinata è? Dov’è il sogg.?)

 

Quamobrem,

(anche se in origine è un pron. relativo, qui è usato in forma di…)

quoniam placatis iis utor,

(ripassa la costruzione del verbo)

videor

sperare debere,

si te viderim,

et ea,

quae premant,

et ea,

quae impendeant,

me facile transiturum.

(che ausiliare manca per completare il predicato? Attenzione al tempo!)

 

Cicerone: I libri sono un conforto [D] (struttura)

 

CICERO M. VARRONI S.

 

Ex iis litteris,

quas Atticus

a te missas

mihi legit,

quid ageres

et ubi esses

cognovi;

 

quando autem te visuri essemus,

nihil sane ex isdem litteris potui suspicari.

 

In spem tamen venio

appropinquare tuum adventum:

 

qui mihi utinam solacio sit!

 

Etsi tot tantisque rebus urgemur,

ut nullam adlevationem quisquam non stultissimus sperare debeat;

 

sed tamen aut tu potes me aut ego te

fortasse aliqua re iuvare;

 

scito enim

me,

posteaquam in urbem venerim,

redisse cum veteribus amicis,

id est cum libris nostris,

in gratiam;

 

etsi non idcirco eorum usum dimiseram,

quod iis suscenserem,

sed quod eorum me subpudebat;

 

videbar enim mihi,

cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem,

praeceptis illorum non satis paruisse.

 

Ignoscunt mihi,

revocant in consuetudinem pristinam

teque,

quod in eo permanseris,

sapientiorem quam me

dicunt

fuisse.

 

Quamobrem,

quoniam placatis iis utor,

videor

sperare debere,

si te viderim,

et ea,

quae premant,

et ea,

quae impendeant,

me facile transiturum.

 

Cicerone: I libri sono un conforto [D]

 

CICERO M. VARRONI S.

Ex iis litteris, quas Atticus a te missas mihi legit, quid ageres et ubi esses cognovi; quando autem te visuri essemus, nihil sane ex isdem litteris potui suspicari. In spem tamen venio appropinquare tuum adventum: qui mihi utinam solacio sit! Etsi tot tantisque rebus urgemur, ut nullam adlevationem quisquam non stultissimus sperare debeat; sed tamen aut tu potes me aut ego te fortasse aliqua re iuvare; scito enim me, posteaquam in urbem venerim, redisse cum veteribus amicis, id est cum libris nostris, in gratiam; etsi non idcirco eorum usum dimiseram, quod iis suscenserem, sed quod eorum me subpudebat; videbar enim mihi, cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem, praeceptis illorum non satis paruisse. Ignoscunt mihi, revocant in consuetudinem pristinam teque, quod in eo permanseris, sapientiorem quam me dicunt fuisse. Quamobrem, quoniam placatis iis utor, videor sperare debere, si te viderim, et ea, quae premant, et ea, quae impendeant, me facile transiturum.

 

Cicerone: Un ladro originale [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Il passo è tratto da un’orazione ciceroniana. Qui però prevale un’altra tipologia testuale. Analizzane nel dettaglio le tecniche narrative.

 

Secondo te da quale punto del discorso può essere stato tratto? Perché?

 

Quali elementi della società romana puoi ricavare da questo brano?

 

Cum esset in aedibus armarium,

(copula o predicato verbale?)

in quo sciret

(che pronome riconosci? A cosa si riferisce?)

(che modo trovi? Perché?)

esse nummorum aliquantum et auri,

(che caso può essere retto da un pronome come aliquantum? Qui lo riconosci in due sostantivi)

noctu duos conservos

dormientes

(che modo è? Con chi concorda?)

occidit

(il sogg. sottinteso è il medico Stratone, che perpetrò un furto in casa di Sassia)

(non confondere due verbi simili; però uno è transitivo, l’altro è intransitivo. Qui quale dei due è presente?)

in piscinamque deiecit;

 

ipse armarii fundum exsecuit

et HS et auri quinque pondo abstulit

uno ex servis puero non grandi conscio.

(che sintagma nominale riconosci? Per comodità potresti sottintendere il verbo “essere”)

 

Furto postridie cognito

omnis suspicio in eos servos

(che significato assume in+acc. quando si tratta di persona?)

qui non comparebant

commovebatur.

(dov’è il sogg.? Attenzione alla diatesi)

 

Cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur,

quaerebant homines

quonam modo fieri potuisset.

(che prop. è? Da cosa è introdotta? Quale verbo la regge?)

(quali sono i significati fondamentali di fieri?)

 

Quidam ex amicis Sassiae recordatus est

(attenzione alla diatesi del verbo)

(che pronome è quidam? In che numero compare? Quale compl. esso regge?)

se nuper in auctione quadam vidisse

(attenzione al tempo)

in rebus minutis aduncam ex omni parte dentatam et tortuosam venire serrulam,

(il verbo non deriva da venio, ma da…; in latino presenta la diatesi attiva, ma in italiano va reso con la diatesi…)

qua illud

(che pronome riconosci? A cosa si riferisce? In che caso si trova? Perché?)

potuisse ita circumsecari

videretur.

(ripassa la costruzione di videor)

 

Ne multa,

(è sottinteso un verbo di dire)

perquiritur a coactoribus:

(riconosci un sogg.? Pertanto in che forma si presenta il verbo?)

 

invenitur ea serrula

ad Stratonem pervenisse.

 

Hoc initio suspicionis orto

et aperte insimulato Stratone,

(altre due subordinate di tipo nominale)

puer ille conscius pertimuit;

 

rem omnem dominae indicavit;

 

homines in piscina inventi sunt;

 

Strato in vincula coniectus est,

atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, reperiuntur.

 

Cicerone: Un ladro originale [D] (struttura)

 

Cum esset in aedibus armarium,

in quo sciret

esse nummorum aliquantum et auri,

noctu duos conservos

dormientes

occidit

in piscinamque deiecit;

 

ipse armarii fundum exsecuit

et HS et auri quinque pondo abstulit

uno ex servis puero non grandi conscio.

 

Furto postridie cognito

omnis suspicio in eos servos

qui non comparebant

commovebatur.

 

Cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur,

quaerebant homines

quonam modo fieri potuisset.

 

Quidam ex amicis Sassiae recordatus est

se nuper in auctione quadam vidisse

in rebus minutis aduncam ex omni parte dentatam et tortuosam venire serrulam,

qua illud

potuisse ita circumsecari

videretur.

 

Ne multa,

perquiritur a coactoribus:

 

invenitur ea serrula

ad Stratonem pervenisse.

 

Hoc initio suspicionis orto

et aperte insimulato Stratone,

puer ille conscius pertimuit;

 

rem omnem dominae indicavit;

 

homines in piscina inventi sunt;

 

Strato in vincula coniectus est,

atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, reperiuntur.

 

Cicerone: Un ladro originale [D]

 

Cum esset in aedibus armarium, in quo sciret esse nummorum aliquantum et auri, noctu duos conservos dormientes occidit in piscinamque deiecit; ipse armarii fundum exsecuit et HS et auri quinque pondo abstulit uno ex servis puero non grandi conscio. Furto postridie cognito omnis suspicio in eos servos qui non comparebant commovebatur. Cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur, quaerebant homines quonam modo fieri potuisset. Quidam ex amicis Sassiae recordatus est se nuper in auctione quadam vidisse in rebus minutis aduncam ex omni parte dentatam et tortuosam venire serrulam, qua illud potuisse ita circumsecari videretur. Ne multa, perquiritur a coactoribus: invenitur ea serrula ad Stratonem pervenisse. Hoc initio suspicionis orto et aperte insimulato Stratone, puer ille conscius pertimuit; rem omnem dominae indicavit; homines in piscina inventi sunt; Strato in vincula coniectus est, atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, reperiuntur.

 

martedì 7 luglio 2026

Livio: La spiegazione di un’eclissi di luna [D] (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Analizza le reazioni dei vari protagonisti dell’episodio: il tribuno, i Romani, i Macedoni.

 

Cosa rivela questo brano sulle credenze astronomiche degli antichi?

 

Sai proporre qualche parallelo tratto dalle opere antiche o dalla letteratura italiana?

 

Castris permunitis

C. Sulpicius Gallus, tribunus militum secundae legionis,

qui praetor superiore anno fuerat,

consulis permissu ad contionem militibus vocatis

(che subordinata nominale riconosci? Attenzione al tempo)

pronuntiavit,

(attenzione al significato: è un falso amico)

nocte proxima,

ne quis id pro portento acciperet,

(che pronome è quis? Perché si presenta in questa forma? Osserva cosa lo precede)

ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse.

(da quale principale dipende? Attenzione al tempo)

 

Id

quia naturali ordine

statis temporibus

fiat,

et sciri ante

et praedici posse.

(posse dipende da un verbo di dire sottinteso; attenzione alla diatesi degli infiniti che posse regge)

 

Itaque

quem ad modum,

quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint,

nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam

(da quale prop. dipende?)

non mirarentur,

ita ne obscurari quidem,

(attenzione alla disposizione dell’avverbio negativo)

cum condatur umbra terrae,

(attenzione al caso di umbra)

trahere in prodigium debere.

(anche debere dipende da un verbo di dire sottinteso)

(considera obscurari e trahere come infiniti sostantivati: con quale diversa funzione?)

 

Nocte,

quam pridie nonas Septembres insecuta est dies,

edita hora

luna cum defecisset,

Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri;

(anche qui la principale con un verbo di dire è sottintesa)

 

Macedonas ut triste prodigium,

occasum regni perniciemque gentis portendens,

(che modo è? Con cosa concorda?)

movit

(qual è il sogg. sottinteso? Ricavalo dal contesto)

nec aliter vates.

 

Clamor ululatusque in castris Macedonum fuit,

donec luna in suam lucem emersit.